এক কোটি টকা। মাত্ৰ দুদিনৰ ব্যৱধানত পুনৰ দুই কোটি। তাৰ পাছত ধাৰাবাহিকভাৱে হত্যাৰ ভাবুকি। সমান্তৰালভাৱে উচ্চাৰিত হৈছে ‘Pakistan Zindabad’ আৰু ‘Hindustan Murdabad’ৰ দৰে দেশবিৰোধী শ্লোগান। অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী ড° হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাক লক্ষ্য কৰি সামাজিক মাধ্যমত প্ৰেৰণ কৰা এই ধাৰাবাহিক ভাবুকিয়ে এতিয়া এক গভীৰ আৰু অস্বস্তিকৰ প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা কৰিছে— এয়া কেৱল কেইজনমান বিপথগামী ব্যক্তিৰ বিচ্ছিন্ন উন্মাদনা, নে ইয়াৰ নেপথ্যত ক্ৰিয়াশীল হৈ আছে কোনো সুসংগঠিত কট্টৰপন্থী নেটৱৰ্ক?
১৫ আগষ্ট। স্বাধীনতা দিৱসৰ কাৰ্যসূচীৰ মাজতে মুখ্যমন্ত্ৰীৰ Facebook Live চলি আছে। ঠিক সেই সময়তে Abdul Mutaleb নামৰ এটা একাউণ্টৰ পৰা মন্তব্য আহে— এক কোটি টকাৰ বিনিময়ত মুখ্যমন্ত্ৰীক হত্যা কৰাৰ প্ৰস্তাৱ। যোগাযোগৰ বাবে এটা মোবাইল নম্বৰো ৰাজহুৱা কৰা হয়। পোষ্টটোত ‘Pakistan Zindabad’কে ধৰি তীব্ৰ ভাৰতবিৰোধী বক্তব্যও সন্নিবিষ্ট আছিল।
উক্ত একাউণ্টটোৰ সৈতে সম্পৃক্ত থকাৰ সন্দেহত আৰক্ষীয়ে Mutaleb-ক আটক কৰে। আৰক্ষীৰ প্ৰাথমিক অনুসন্ধানত ভাবুকি প্ৰদান কৰা মোবাইল নম্বৰটো তেওঁৰ নামতেই পঞ্জীয়নভুক্ত থকা বুলি পোহৰলৈ আহে। কিন্তু একে সময়তে তদন্তকাৰী বিষয়াসকলে এই দিশটোও সূক্ষ্মভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰি আছে যে— সংশ্লিষ্ট ছ’চিয়েল মিডিয়া একাউণ্টটো প্ৰকৃততে Mutaleb-এ নিজেই পৰিচালনা কৰিছিল, নে আন কোনোবাই তেওঁৰ পৰিচয় অপব্যৱহাৰ কৰিছিল।
ইয়াৰ মাত্ৰ দুদিন পাছত, ১৭ আগষ্টত পুনৰ একেই ভাবুকিৰ পুনৰাবৃত্তি।
এইবাৰ Mubarak Ali নামৰ আন এটা একাউণ্টৰ পৰা দাবী কৰা হয়— দুই কোটি টকা দিলে মধ্য অসমতেই মুখ্যমন্ত্ৰীক হত্যা কৰা হ’ব। একাউণ্টটোত জুৰিয়াৰ গদাইমাৰীৰ ঠিকনা আৰু পূৰ্বৰ দৰেই ‘Pakistan Zindabad, Hindustan Murdabad’ শ্লোগানৰ উল্লেখ আছিল। আৰক্ষীয়ে তৎকালীনভাৱে এই ঘটনাৰো তদন্ত আৰম্ভ কৰে।
ইয়াৰ পাছতো 25 আগষ্টত একেই প্ৰকৃতিৰ আৰু এটা ভাবুকিৰ ঘটনা।
তিনিটা ভাবুকি। এক কোটিৰ পৰা দুই কোটিলৈ দৰ-দাম। আৰু প্ৰতিটোতেই একে ধৰণৰ হিংসাত্মক তথা পাকিস্তানপন্থী বক্তব্য। ঠিক এইখিনিতেই সমগ্ৰ বিষয়টোৱে সাধাৰণ 'Facebook trolling'-ৰ গণ্ডী অতিক্ৰম কৰি এক গুৰুতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তাজনিত উদ্বেগৰ কাৰণ হৈ পৰে।
লক্ষ্যত কিয় হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মা?
তদন্তৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আধাৰ হোৱা উচিত এই প্ৰশ্নটো।
বিগত কেইবাবছৰ ধৰি মুখ্যমন্ত্ৰী ড° হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই বাংলাদেশী অবৈধ অনুপ্ৰৱেশৰ বিৰুদ্ধে এক কঠোৰ আৰু আপোচবিহীন স্থিতি গ্ৰহণ কৰি আহিছে। তেওঁৰ চৰকাৰে চলোৱা বেদখল বিৰোধী অভিযান, বিশেষকৈ বংগভাষী মুছলমান অধ্যুষিত অঞ্চলসমূহৰ উচ্ছেদক লৈ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়তো তীব্ৰ বিতৰ্কৰ সূত্ৰপাত হৈছে। আনকি ২০২৬ চনৰ ভিতৰত অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ বাবে অসমত এক প্ৰতিকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ হুংকাৰো তেওঁ ৰাজহুৱাভাৱে দি আহিছে।
অৰ্থাৎ, মুখ্যমন্ত্ৰীৰ ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যসূচীৰ এক কেন্দ্ৰীয় বিন্দু হৈছে— অসমৰ অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ, জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তন আৰু বেদখলকৃত ভূমি উদ্ধাৰ।
তেন্তে নিৰাপত্তা সংস্থাসমূহে এই প্ৰশ্নটো উত্থাপন কৰাটো একেবাৰেই অস্বাভাৱিক নহয়— এই কঠোৰ নীতিসমূহৰ বাবেই মুখ্যমন্ত্ৰী কোনো কট্টৰপন্থী ইছলামিক নেটৱৰ্কৰ লক্ষ্য হৈ পৰিছে নেকি? কিন্তু ইয়াতেই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সাৱধানতা অৱলম্বন কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে। বৰ্তমানলৈকে পোহৰলৈ অহা তথ্যই এই ভাবুকিসমূহৰ আঁৰত কোনো নিৰ্দিষ্ট ইছলামিক সংগঠনৰ প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণ প্ৰমাণ কৰা নাই। সেয়ে সেয়া কোনো চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত নহয়— বৰঞ্চ এয়া কেৱল তদন্তৰ এক সম্ভাৱ্য চোৰাংচোৱা আধাৰ (intelligence hypothesis)-হে।
প্ৰথম পদক্ষেপ: প্ৰমাণ সংৰক্ষণ (Evidence Preservation)
সাধাৰণতে এনে গুৰুতৰ ভাবুকিৰ গোচৰত চাইবাৰ বিশেষজ্ঞ বা তদন্তকাৰী বিষয়াসকলে সৰ্বপ্ৰথমে প্ৰমাণ সংৰক্ষণৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। কেৱল ফেচবুক পোষ্টৰ স্ক্ৰীণশ্বট লৈয়েই পেছাদাৰী তদন্ত ক্ষান্ত নাথাকে। এক আদৰ্শ ফৰেনছিক প্ৰক্ৰিয়াত original post/comment URLs, একাউণ্ট IDs, সঠিক timestamps, উপলব্ধ metadata আৰু প্ৰয়োজনীয় platform/server-side records আইনসংগত প্ৰক্ৰিয়াৰে তৎকালীনভাৱে সংৰক্ষণ আৰু সংগ্ৰহ কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
ডিজিটেল ট্ৰেইলৰ সন্ধান
যদি এইবোৰ কেৱল মাত্ৰ বিচ্ছিন্ন ফেচবুক একাউণ্ট হয়, তেন্তে ডিজিটেল ফৰেনছিকে সেই বিচ্ছিন্নতাক সহজেই প্ৰমাণ কৰিব পাৰিব। কিন্তু যদি একেজন ব্যক্তি, একেটা গোট অথবা কোনো সুসংগঠিত নেটৱৰ্কৰ সৈতে এই ঘটনাসমূহৰ যোগসূত্ৰ থাকে, তেন্তে সেই সংযোগ কেৱল প্ৰফাইলৰ নাম বা ছবিৰ পৰা উন্মোচিত নহয়— বৰঞ্চ ডিজিটেল evidence-ৰ একাধিক স্তৰৰ correlation-ৰ (পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক) পৰাহে পোহৰলৈ আহিব পাৰে।
এনে ক্ষেত্ৰত তদন্তকাৰী বিষয়াসকলে সাধাৰণতে তলত দিয়া দিশবোৰ সূক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰে—
- এই account-সমূহ কেতিয়া সৃষ্টি কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ login-ৰ ইতিহাস কি?
- কোন device আৰু কোন IP ঠিকনাৰ পৰা account-সমূহ access কৰা হৈছিল?
- একেটা device, network, VPN exit point বা digital fingerprint-ৰ সৈতে account-সমূহৰ মাজত কোনো পাৰস্পৰিক সংযোগ আছে নেকি?
- Recovery mobile number, email, linked account অথবা অন্য কোনো digital identity-ৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছে নেকি?
- ভাবুকি প্ৰদানৰ পূৰ্বে বা পাছত সন্দেহযুক্ত ব্যক্তিসকলৰ মাজত কোনো digital যোগাযোগ স্থাপন হৈছিল নেকি?
- তিনিওটা ভাবুকিৰ ভাষা, সময় (timing), শব্দচয়ন আৰু account behaviour-ৰ মাজত কোনো অস্বাভাৱিক ভাষিক মিল (linguistic pattern/signature) আছে নেকি?
আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল— যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে একাউণ্টটো নিজৰ নহয় বুলি দাবী কৰে (যেনে Mutaleb-ৰ ক্ষেত্ৰত), তেতিয়া তদন্তকাৰীয়ে মূলতঃ তিনিটা সম্ভাৱনাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ফৰেনছিক প্ৰমাণ বিচাৰে: account fabrication (ভুৱা একাউণ্ট সৃষ্টি), account takeover (একাউণ্ট বেদখল বা হেক) আৰু genuine-user activity (প্ৰকৃত ব্যৱহাৰকাৰীৰ কাৰ্যকলাপ)। ইয়াৰে কোনটো সম্ভাৱনাক forensic evidence-এ সমৰ্থন কৰে, তাৰ ওপৰতেই তদন্তৰ পৰৱৰ্তী দিশ নিৰ্ভৰ কৰে।
পোহৰলৈ অহা এক নতুন মাত্ৰা: পৰিচয়ক লৈ বিভ্ৰান্তি সৃষ্টিৰ প্ৰয়াস?
সমগ্ৰ গোচৰটোৰ মাজতে এতিয়া আন এক চাঞ্চল্যকৰ তথ্য পোহৰলৈ আহিছে। সামাজিক মাধ্যমত Abdul Mutaleb-ক এজন হিন্দু ব্যক্তি— ‘Narayan Das’— হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰাৰ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল বুলি দাবী উত্থাপিত হৈছে। অৰ্থাৎ, মুখ্যমন্ত্ৰীক হত্যাৰ ভাবুকিৰ সমান্তৰালভাৱে ভাবুকিদাতাৰ পৰিচয়ক লৈ এক পৃথক সাম্প্ৰদায়িক আখ্যান (communal narrative) সৃষ্টি কৰাৰো অপচেষ্টা চলিছিল নেকি, সেই প্ৰশ্নটোৱে এতিয়া তদন্তৰ আওতাত বিশেষ স্থান লাভ কৰিছে।
২০ আগষ্টত অসম আৰক্ষীয়ে তামিলনাডু আৰক্ষীৰ সহযোগত হোছুৰৰ (Hosur) পৰা Muksidul Rahman নামৰ এজন ব্যক্তিক আটক কৰিছে। তেওঁক Mutaleb-ক হিন্দু হিচাপে প্ৰচাৰ কৰা সমগ্ৰ অভিযানটোৰ 'alleged mastermind' (কথিত মাষ্টাৰমাইণ্ড) হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে।
এই ঘটনাই সমগ্ৰ গোচৰটোক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে। কাৰণ এতিয়া তদন্তকাৰীৰ সন্মুখত কেৱল “ভাবুকিটো কোনে দিছিল?”— এই প্ৰশ্নটোৱেই একমাত্ৰ নহয়। বৰঞ্চ, “ভাবুকিদাতাৰ পৰিচয়ক লৈ কোনে, কিয় আৰু কেনেকৈ এক সাম্প্ৰদায়িক বিভ্ৰান্তি সৃষ্টি কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল?”— সেয়াও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।
যদি তদন্তত এই দুটা digital trail— ভাবুকিৰ trail আৰু identity-manipulation-ৰ trail— একে ব্যক্তি, একে গোট বা একে digital infrastructure-ত গৈ মিলি যায়, তেন্তে ঘটনাটোৰ ভয়াবহতা বহুগুণে বৃদ্ধি পাব। পিছে ইয়াতো সাৱধানতা একেই— এজন ব্যক্তিক আটক কৰা বা ‘alleged mastermind’ বুলি অভিহিত কৰাটোৱেই কোনো বৃহৎ সংগঠিত নেটৱৰ্কৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ নকৰে। তাৰ বাবে প্ৰয়োজন হ'ব নিৰন্তৰ forensic আৰু intelligence evidence-ৰ।
দুটা পৃথক ডিজিটেল ট্ৰেইল, নে একেটাই অপাৰেচন?
এই গোচৰটোত বৰ্তমান অন্ততঃ দুটা সম্ভাৱ্য digital trail-ৰ কথা বিবেচনা কৰিব পাৰি।
- প্ৰথমটো: Facebook threat → account → device/IP → telecom details → actual operator
- দ্বিতীয়টো: Mutaleb-ক লৈ বিকল্প পৰিচয়ৰ প্ৰচাৰ → social-media accounts → originator → device/IP → যোগাযোগ → উদ্দেশ্য
এই দুটা trail যদি পৃথক হয়, তেন্তে সমগ্ৰ ঘটনাটো হয়তো কেইটামান বিচ্ছিন্ন সামাজিক মাধ্যমৰ কাৰ্যকলাপৰ সমষ্টি মাথোঁ। কিন্তু যদি forensic evidence-এ দুয়োটাকে একে ব্যক্তি, একে network অথবা একে digital infrastructure-ৰ সৈতে সংযোগ কৰে, তেন্তে তদন্তৰ ছবিখন সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ পৰিব। তেনে অৱস্থাত তদন্ত কেৱল হত্যাৰ ভাবুকিতেই আৱদ্ধ নাথাকিব; বৰঞ্চ identity manipulation, communal provocation আৰু coordinated digital activity-ৰ দৰে গুৰুতৰ দিশসমূহো তদন্তৰ আওতালৈ আহিব।
চাইবাৰ ট্ৰেইলত আৰু কি বিচৰা হ’ব পাৰে?
চাইবাৰ চোৰাংচোৱা বা ডিজিটেল ফৰেনছিক বিশেষজ্ঞসকলে প্ৰয়োজনসাপেক্ষে anonymous infrastructure, VPN, encrypted communication platform, foreign-hosted services অথবা Dark Web-ৰ সৈতে কোনো সংযোগ আছে নেকি সেয়াও পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
পিছে চোৰাংচোৱা বিশ্লেষণৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা, কেৱল foreign server বা VPN ব্যৱহাৰ কৰাৰ অৰ্থই লগে লগে কোনো বিদেশী সন্ত্ৰাসবাদী নেটৱৰ্কক নুবুজায়। ঠিক সেইদৰে, Dark Web-ৰ উপস্থিতি পালেই যিদৰে কট্টৰপন্থী network বুলি নিশ্চিত হ'ব নোৱাৰি, তেনেকৈ Dark Web-ৰ কোনো trace নোপোৱাটোৱেও সংগঠিত network-ৰ সম্ভাৱনাক সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ নকৰে। মূল কথা হ’ল— স্বতন্ত্ৰ digital indicators-সমূহ কিমানদূৰ একেটা বিন্দুতে (attribution) গৈ মিলিছে।
মুখ্যমন্ত্ৰীৰ নিৰাপত্তাৰ পটভূমি
মুখ্যমন্ত্ৰী ড° শৰ্মাই নিজেই প্ৰকাশ কৰা অনুসৰি, ইয়াৰ পূৰ্বে দিল্লীৰ পৰা তেওঁৰ জীৱনলৈ গুৰুতৰ ভাবুকি (threat input) অহাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত চোৰাংচোৱা সংস্থাই (Intelligence Bureau) তেওঁৰ ‘আশীৰ্বাদ যাত্ৰা’ বাতিল কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। সেয়ে, এই সামাজিক মাধ্যমৰ ভাবুকিসমূহক আওকাণ কৰাৰ কোনো অৱকাশ নাই। অৱশ্যে, এই ভাবুকিসমূহ সেই পূৰ্বৰ intelligence input-ৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত বুলি দাবী কৰাৰো এতিয়ালৈকে কোনো ৰাজহুৱা প্ৰমাণ নাই।
এতিয়া আচল পৰীক্ষা
এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াত Facebook profile-ৰ নামটো কেতিয়াও চূড়ান্ত প্ৰমাণ হ'ব নোৱাৰে। প্ৰকৃত প্ৰমাণ হ’ব— একাধিক স্বতন্ত্ৰ digital indicators-ৰ মাজত থকা নিৰ্ভুল correlation।
যদি একাধিক ফৰেনছিক প্ৰমাণ একেজন ব্যক্তি, একেটা network বা একেটা digital infrastructure-লৈ আঙুলিয়াই দিয়ে, তেন্তে এক কোটি আৰু দুই কোটি টকাৰ এই ভাবুকিসমূহ কোনো বিচ্ছিন্ন ঘটনা নহ’বও পাৰে।
আনহাতে, যদি ফৰেনছিক প্ৰমাণে দেখুৱায় যে নামত থকা লোকসকলে প্ৰকৃততে পোষ্ট কৰা নাছিল, তেন্তে সমগ্ৰ আখ্যানটোৱেই সলনি হ’ব— অৰ্থাৎ, কোনোবাই অসমত ৰাজনৈতিকভাৱে স্পৰ্শকাতৰ এটা বিষয়ক লৈ হিংসাৰ বীজ সিঁচাৰ লগতে নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ পৰিচয় অপব্যৱহাৰ কৰি এক সাম্প্ৰদায়িক বাতাবৰণ সৃষ্টিৰ অপচেষ্টা চলাইছে।
আৰু যদি Mutaleb-ক হিন্দু হিচাপে প্ৰচাৰ কৰাৰ অভিযোগত আটক হোৱা ব্যক্তিজনৰ digital trail-ও এই ভাবুকিৰ trail-ৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ পৰে, তেন্তে coordinated digital operation-ৰ প্ৰশ্নটো আৰু অধিক প্ৰকট হৈ উঠিব। অৱশ্যে, তেনে এক সিদ্ধান্তত উপনীত হ'বলৈ এতিয়াও পৰ্যাপ্ত প্ৰমাণৰ প্ৰয়োজন আছে।
সেয়ে, বৰ্তমান সময়ত আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্নটো কেৱল এটাই নহয়—
মুখ্যমন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাক হত্যাৰ এই ভাবুকিবোৰ কেৱল কেইজনমান বিপথগামী Facebook ব্যৱহাৰকাৰীৰ উন্মাদনা, নে অসমৰ অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ-বিৰোধী আৰু উচ্ছেদ কাৰ্যসূচীক লক্ষ্য কৰি কোনো সুসংগঠিত কট্টৰপন্থী নেটৱৰ্কে ডিজিটেলভাৱে তেওঁক 'target' কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে?
নে ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে, কোনোবাই ইচ্ছাকৃতভাৱে ভাবুকিদাতাৰ পৰিচয়ক লৈ সাম্প্ৰদায়িক বিভ্ৰান্তি সৃষ্টি কৰি অসমত অধিক উত্তেজনাৰ সূত্ৰপাত কৰিবলৈ অপচেষ্টা চলাইছে?
এই প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ Facebook-ৰ comment section-ত পাবলৈ নাই। উত্তৰটো লুকাই আছে digital trail-ৰ গভীৰতাত— আৰু সেই trail-ৰ স্বতন্ত্ৰ, ফৰেনছিক প্ৰমাণীকৰণৰ (forensic verification) পাছতহে সমগ্ৰ ঘটনাটোৰ প্ৰকৃত ছবিখন স্পষ্ট হৈ পৰিব।
