নতুন দিল্লী: ভাৰত-পাকিস্তানৰ মাজৰ সিন্ধু জলবণ্টন চুক্তিক লৈ পুনৰ তীব্ৰ হৈছে কূটনৈতিক সংঘাত। নেদাৰলেণ্ডছৰ দ্য হেগস্থিত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সালিশি আদালতে সোমবাৰে দিয়া এক ৰায়ত চুক্তিখন কাৰ্যকৰী হৈ আছে বুলি উল্লেখ কৰি ভাৰতক চুক্তিৰ বিধান মানি চলাৰ বাৰ্তা দিয়া হৈছে।
আদালতৰ মতে, বিশ্ববেংকৰ মধ্যস্থতাত স্বাক্ষৰিত ১৯৬০ চনৰ সিন্ধু জলচুক্তি ভাৰত একপক্ষীয়ভাৱে বাতিল বা স্থগিত কৰিব নোৱাৰে।
কিন্তু আদালতৰ এই ৰায় পোনপটীয়াকৈ খাৰিজ কৰিছে ভাৰতে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে আদালতখনৰ বৈধতাক লৈয়েই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
ভাৰতক কি নিৰ্দেশ আদালতৰ?
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সালিশি আদালতৰ ৰায় অনুসৰি, ভাৰত-পাকিস্তানৰ মাজৰ সিন্ধু জলচুক্তি এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰ্যকৰী হৈ আছে।
সেই অনুসৰি জম্মু-কাশ্মীৰৰ কিশ্তৱাৰ জিলাৰ ৰাটলে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ কাম চুক্তিৰ বিধানৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ নে নহয়, সেই বিষয়েও পৰীক্ষা কৰাৰ কথা কোৱা হৈছে।
ৰায়ত বিশ্ববেংকৰ দ্বাৰা নিযুক্ত এজন নিৰপেক্ষ বিশেষজ্ঞৰ জৰিয়তে ২০২৭ চনৰ জুলাইৰ ভিতৰত হিমালয় অঞ্চলত জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণৰ বিষয়টো পৰীক্ষা কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।
‘এই ৰায়ৰ কোনো প্ৰভাৱ নপৰে’—ভাৰত
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সালিশি আদালতৰ ৰায় প্ৰকাশ পোৱাৰ পাছতেই ইয়াক খাৰিজ কৰিছে ভাৰত চৰকাৰে।
বিদেশ মন্ত্ৰালয়ে প্ৰকাশ কৰা বিবৃতি অনুসৰি, আদালতৰ এই ৰায়ে ভাৰত চৰকাৰৰ সিদ্ধান্তত কোনো প্ৰভাৱ নেপেলায়।
চৰকাৰৰ মতে, সিন্ধু জলচুক্তি স্থগিত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত অব্যাহত থাকিব।
আদালতৰ বৈধতাক লৈয়েই প্ৰশ্ন ভাৰতৰ
কেৱল ৰায় খাৰিজ কৰাই নহয়, ভাৰতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সালিশি আদালতখনৰ বৈধতাক লৈও প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে।
কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ বক্তব্য অনুসৰি, ভাৰতৰ দৃষ্টিত এই সংস্থা ‘অবৈধভাৱে গঠিত’ আৰু সেয়েহে ইয়াৰ ৰায়ৰ কোনো প্ৰভাৱ ভাৰতৰ ওপৰত নপৰে।
ইয়াৰ ফলত ভাৰত-পাকিস্তানৰ জলবণ্টনক লৈ চলি থকা বিবাদে পুনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।
পহেলগাঁও আক্ৰমণৰ পাছত কিয় স্থগিত কৰিছিল চুক্তি?
যোৱা বছৰৰ এপ্ৰিল মাহত পহেলগাঁওত পৰ্যটকৰ ওপৰত সংঘটিত সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণৰ পাছত পাকিস্তানৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও কূটনৈতিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল ভাৰত চৰকাৰে।
ইয়াৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল সিন্ধু জলচুক্তি স্থগিত ৰখা।
ভাৰতৰ এই সিদ্ধান্তৰ পাছত পাকিস্তানে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত বিষয়টো উত্থাপন কৰে।
১৯৬০ চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল সিন্ধু জলচুক্তি
ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত ১৯৬০ চনৰ ১৯ ছেপ্টেম্বৰত বিশ্ববেংকৰ মধ্যস্থতাত সিন্ধু জলচুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
তেতিয়াৰ ভাৰতীয় প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰু আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰতিনিধিৰ মাজত এই চুক্তি সম্পন্ন হৈছিল।
চুক্তিখনৰ অধীনত সিন্ধু নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহৰ পানী দুয়োখন দেশৰ মাজত ভাগ কৰা হৈছিল।
কোনখন নদীৰ পানী কাৰ?
চুক্তি অনুসৰি পূবমুখী নদী শতদ্ৰু, বিপাশা আৰু ইৰাৱতীৰ পানীৰ ওপৰত ভাৰতৰ অধিকাৰ আছে।
আনহাতে পশ্চিমমুখী সিন্ধু, চন্দ্ৰভাগা আৰু বিতস্তা নদীৰ পানীৰ ওপৰত পাকিস্তানৰ অধিকাৰ আছে।
অৱশ্যে চুক্তিখনে ভাৰতক পশ্চিমমুখী নদীসমূহৰ পানী সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰৰ পৰা বিৰত ৰাখিলেও নিৰ্দিষ্ট চৰ্তত জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ বাবে পানী ব্যৱহাৰৰ অনুমতি দিয়ে।
কিষেণগংগা আৰু ৰাটলে প্ৰকল্পক লৈ বিবাদ
ভাৰতৰ কিষেণগংগা আৰু ৰাটলে জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পক লৈ বহুদিন ধৰি ভাৰত-পাকিস্তানৰ মাজত বিবাদ চলি আহিছে।
পাকিস্তানে অভিযোগ কৰিছিল যে এই প্ৰকল্পসমূহৰ জৰিয়তে ভাৰতে পশ্চিমমুখী নদীৰ পানীৰ প্ৰবাহত বাধা সৃষ্টি কৰিছে।
এই বিষয়টো ২০১৬ চনতো দ্য হেগলৈ লৈ গৈছিল পাকিস্তানে।
অৱশ্যে সেই সময়তো ভাৰতৰ ফালৰ পৰা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাৰ পৰামৰ্শ বা সিদ্ধান্ত মানি লোৱাৰ ক্ষেত্ৰত আপত্তি প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।
পুনৰ মুখামুখি ভাৰত-পাকিস্তান
সিন্ধু জলচুক্তি স্থগিত ৰখাৰ ভাৰতীয় সিদ্ধান্ত আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সালিশি আদালতৰ শেহতীয়া ৰায়ক কেন্দ্ৰ কৰি দুয়োখন দেশৰ মাজৰ জলবণ্টন বিবাদ পুনৰ চৰ্চালৈ আহিছে।
এফালে আদালতে চুক্তিখন কাৰ্যকৰী হৈ আছে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে, আনফালে ভাৰতে সেই ৰায়ক প্ৰত্যাখ্যান কৰি চুক্তি স্থগিত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত অব্যাহত ৰখাৰ কথা স্পষ্ট কৰিছে।
ফলত সিন্ধুৰ পানী এতিয়া কেৱল নদীৰ সোঁত নহয়—ই ভাৰত-পাকিস্তানৰ মাজৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কূটনৈতিক আৰু কৌশলগত বিষয় হৈ পৰিছে।
